Rust in je hoofd S2#3 | Lezen om intenser te leven

Welkom op deze aflevering van Meer rust in je hoofd.

De bedoeling van deze podcast is eenvoudig,

Je drukke hoofd even tot rust te laten komen.

In het eerste seizoen,

Tot en met aflevering 7,

Zochten we die rust op door de beleving van een korte meditatie of relaxatie en door op te gaan in de beleving van een verhaal.

In het tweede seizoen gaan we op zoek naar inspiratie om ruimer te kijken naar de landschappen van het leven.

Rust in je hoofd kan je immers ook vinden door te kijken vanuit nieuwe,

Verruimende perspectieven.

Vertel me over je luisterbeleving,

Ik lees je graag.

Het zou ook fijn zijn mocht je deze podcast willen delen.

Ik wens je nog veel luisterplezier.

Lieve luisteraar,

Maak het je makkelijk.

Vandaag gaan we het hebben over de manier waarop boeken zuurstof,

Verlichting en ruimte kunnen brengen in ons drukke hoofd.

Dit is,

Naar mijn idee,

Een van de essentiële taken van de literatuur.

Het maakt haar onvervangbaar.

De eenzaamheid te boven komen die wij allengemeen hebben,

Maar die ons vreemde maakt voor elkaar.

Deze wijze,

Mooie woorden van Simon de Beauvoir zijn wellicht nog nooit zo waar geweest als nu,

In een periode van pandemie,

Van lockdown,

Van afstand houden.

Maar boeken lezen heeft een breed spectrum-effect.

Met elke roman of biografie die je leest,

Leer je telkens opnieuw iemand kennen die anders is,

Anders kijkt naar de wereld,

Een andere geschiedenis meetorst en een andere manier heeft om met hetzelfde om te gaan als waar jij van wakker ligt.

Het is niet dat de personages uit deze romans het juiste gedrag stellen of de juiste visie hebben die we vervolgens zouden moeten overnemen.

Soms kunnen we ons laten inspireren door wat die personages doen of denken,

Omdat het hun juist handelen blijkt,

Maar evenzeer omdat het dat net niet is.

We de ongelukkige consequenties zien van een gedrag dat we vaak ook bij onszelf kunnen herkennen.

We kunnen leren van hun moed en van hun wijsheid,

Maar ook van hun fouten of zwaktes.

De sopraan Catherine Bott vertelt in een interview met Wim Kaiser hoe ze al 17 jaar gegrepen werd door de lectuur van George Eliot's Middlemarch.

Ik citeer.

Ik was net op die leeftijd waarop de meeste tieners vreselijk bezorgd zijn over wat er allemaal mis is in de wereld en zich willen inspannen om dat terecht te zetten.

Eén en al idealisme.

Ik bewoog me dagelijks tussen depressie en opgetogenheid.

Waarschijnlijk was het niet meer dan een kwestie van opspelende hormonen,

Maar het leek destijds heel reëel.

Ik vereenzelfde me met Dorothea,

De herding van het boek,

En werd volledig meegesleept door het verhaal.

Ik verslomd het,

Las het,

Toen het uit was,

Meteen opnieuw.

En ik herlees het nog steeds elke vier of vijf jaar.

Ik keer er steeds weer naar terug.

Door dat boek werd ik volwassen,

Zegt ze.

Je moet tijdens het lezen wel volwassen zijn,

Want het is een boek waarin elk personage een persoonlijke groei doormaakt en in de loop van het verhaal zijn ideeën over de wereld ontwikkelt.

De reden waarom dit boek voor mij zo'n bron van schoonheid en troost is,

Is omdat het zoveel verschillende elementen heeft en zo'n sterke karakter ontwikkeling in de personages.

Dorothea is in het begin van het boek enorm ideaal.

Het is in het begin van het boek enorm idealistisch.

Toen ik zeventien was,

Was ik enigszins teleurgesteld omdat,

Hoewel het boeken En ze leefden nog lang en gelukkig eind heeft,

Het geen echte climax kent.

Pas toen ik ouder werd begreep ik dat dat een belangrijk aspect van het boek is.

Dorothea is in het begin een volkomen onrealistisch iemand,

Maar in de loop van het boek groeit ze.

George Eliot laat je zien dat het prima is om een paar tegenvallers te hebben in het leven,

Om volwassen te worden en het leven te accepteren zoals het is.

Op een vreemde manier zie ik het al zijn van de lessen van Middlemarch,

Dat mensen ondanks zichzelf altijd zichzelf zijn.

Dus laat het leven maar komen en vecht er niet tegen.

Dat is de les,

Blijf vooral trouw aan jezelf.

In een gesprek met John Berger vertelt Michael Silverblatt dat hij als kind erg verlegen was en dat boeken voor hem de go-between waren naar de wereld buiten hem.

Toen hij Peter Handkes' Kaspar las,

Dat begint met die prachtige zin ik wou dat ik iemand kon zijn zoals ooit iemand is geweest.

Dan trof me dat zo diep omdat ik het precies ook zo beleefde.

Tot daar Silverblatt.

Zo'n sterke herkenningen,

Dankzij een boek,

Zijn vaak een katalysator voor een veranderingsproces dat in de kiem gesmoerd lag.

En ze helpen bovendien ook die eenzaamheid te ontstijgen.

Die vaak het gevolg is van de overtuiging dat we alleen zijn met die verwarrende binnenwereld.

Dat er iets niet klopt met ons.

En dan lees je die herkenningen.

Dat is pure genade.

Lezen versterkt immers ook empathie en verbondenheid.

Al lezend train je je in inleving.

Veerde personages leren je te verplaatsen in even zoveel verschillende gezichtspunten,

Waarheden,

Overtuigingen.

En zo de meer duidige complexe realiteit te verkennen.

In plaats van alles maar rond je as te draaien.

Terreurexpert Montasser Aldema,

Een islamoloog en politiek wetenschapper,

Ooit een geradicaliseerde moslim,

Die nu zelf deradicaliseringsprogramma's opzet,

Vertelde hoe hij afstand wist te nemen van het extremistisch gedachtegoed door zich open te stellen voor andere waarheden.

Ik citeer hem even.

Ik ging Arabistiek studeren en koos als keuze vaak inleiding tot het Joodedom.

Ik heb Auschwitz gezien.

Ik ben Joodse boeken gaan lezen.

Ik herkende mezelf in het leiden van de Joden.

Ik zag in dat we allemaal mensen zijn.

Kortom,

Ik heb leren openstaan voor anderen.

Uit de boeken van Kafka heb ik ontzettend veel opgepikt.

Ik werd zot van het slot.

In de biografie van Kafka herkende ik veel.

Hij,

Een Jood in Praag,

Voelde zich nergens thuis en bij hem lukte het ook al niet echt met de vrouwen.

Tot daar,

Montasser.

Dat een jongeman die klaar heeft gestaan om als Syrië-strijder te vertrekken en aanslagen te plegen,

Mede door de boeken van Kafka te lezen en de Joodse literatuur,

Een empathie heeft kunnen ontwikkelen voor wat eerder het vijandige volk aan de overkant was,

Illustreert toch wel krachtig de verruimende impact die boeken kunnen hebben.

Een boek is altijd meer dan de stem van de schrijver alleen.

In wat hij zegt schuilt ook een onderstroom van gereipte collectieve ervaring en inzicht.

Of zoals Virginia Woolf het verwoordt Boeken zijn ook vuurtorens als het stormt.

Ze lossen de storm niet op,

Maar ze helpen wel om richting te vinden.

Want wat jij meemaakt is universeelder dan je denkt.

En is wellicht tientallen,

Misschien honderden of zelfs duizenden keren beschreven in boeken vanuit de meest diverse invalsoeken.

En dan is het altijd opnieuw die vraag,

Hoe brengen die personages het ervan af?

Nogmaals,

Het antwoord is niet de oplossing,

Daarvoor is het leven te complex,

Maar het zorgt wel voor een nieuwe kijk en nieuwe blik in onze vermoeide ogen.

Als we anders kunnen kijken naar hetgeen ons belast,

Naar hetgeen dat ons toevalt,

Valt er wat meer licht binnen als het donker wordt.

Door de lotgevallen van de personages te lezen en vanop afstand te kijken naar de witmatigheden in hun verhaal,

Merk je dat ze dikwijls hun ongeluk tegemoet lopen door in een plaatje te stappen dat vaak vanoudsher als het evidente en het juiste wordt gezien.

Een plaatje van de perfecte relatie,

De perfecte carrière.

Dat heeft iets herkenbaars,

Want net zoals ik stap ook jij die stereotype plaatjes in.

Bijvoorbeeld dat van hoe je lichaam er moet uitzien,

Of hoe aardig je moet gevonden worden.

Doordat je het ziet gebeuren bij dat personage in dat boek,

Sta je ook makkelijker stil bij datgene wat jou tot hiertoe nooit zo bewust was opgevallen.

Dat je precies hetzelfde doet.

Maar dat je nu zeggen kan,

Door dat inzicht vanuit dat boek,

Met alle Chinezen,

Maar niet met een deze.

Met andere woorden,

Je gaat beseffen dat dat personage,

Dus ook jij,

Andere keuzes kan maken.

En dat is behoorlijk verlichtend.

Boeken kunnen het onzichtbare zichtbaar maken,

Het onuitspreekbare uitdrukken.

En in de monden van de mensen het moedig bespreekbare kittelen tot deelzaamheid.

In een boek van Paolo Giordano staat de volgende zin.

Als ik het lijfje van mijn zoon tegen me aandrukte,

Reageerde mijn lichaam ongewild met seksuele opwinding.

In een interview vertelt hij over dit ontluisterend fragment.

Ik citeer.

Dat is typisch een zin die je schrijft zonder dat je het goed en wel beseft en waarvan je je achteraf afvraagt of je hem wel moet publiceren.

Dat verrecht moed.

Het is veel gemakkelijker te schrappen.

Maar wat ik daar beschrijf komt nu eenmaal voor.

En dan is het geweldige van literatuur dat het dat soort ervaringen ter sprake kan brengen.

Literatuur is er om gesloten dozen vol collectieve schaamte onvervaart te openen.

Weet je wat schrijvers doen,

Zei Salman Rushdie eens?

Ze doen dit,

Een plek creëren waarin lezers even kunnen gaan wonen en nadenken over wat er gaande is.

Dat vond ik een mooie,

Want inderdaad,

Lezen stimuleert je om ook na te denken over de dingen.

Oh,

Is dat zo,

Wat dat personage zegt?

En misschien vind je van niet en formuleer je in je hoofdargument waarom je dat denkt.

Of misschien betrappen jezelf erop dat je met je hoofd knikt terwijl je leest,

Alsof je het allemaal herkent.

Ja,

Ja precies,

Zo is het,

Denk je dan.

En af en toe ga je ineens iets beseffen dat je allang wist.

Ik bedoel,

Drinkt dat weten voor het eerst bewust in al zijn rijkdom tot je door.

Elke lezer,

Zegt Marcel Proust,

Is tijdens het lezen de lezer van zijn eigen zelf.

Het boek van de schrijver is niet meer dan een soort optisch instrument dat hij de lezer aanbiedt om hem te helpen waarnemen wat hij zonder dat boek misschien niet bij zichzelf zou hebben gezien.

Ik citeer een stukje uit de Bottoms boek over Proust.

In 1899 ging het Proust slecht.

Hij was 28,

Had niets van zijn leven gemaakt,

Woonde nog thuis,

Had nog nooit een cent verdiend,

Was altijd ziek en tot overmaat van ramp al vier jaar bezig aan een roman waar maar weinig schot in leek te komen.

In de herfst van dat jaar ging hij op vakantie naar het Curot de Vion in de Franse Alpen waar hij volkomen in de ban raakte van het werk van John Ruskin,

De Engelse kunsthistoricus die bekend was van zijn beschouwingen over Venezia,

Over Turner,

De Italiaanse renaissance,

Gotische architectuur en Alpenlandschappen.

Proust's ontdekking van Ruskin is een goede illustratie van wat lezen vermag.

De wereld kreeg in mijn ogen plotseling weer een onbegrensde waarde,

Legde Proust later uit,

Omdat de wereld diezelfde waarde had gehad in de ogen van Ruskin en omdat deze zijn indrukken zo geniaal had verwoord.

Ruskin had dingen tot uitdrukking gebracht die Proust misschien zelf had gevoeld,

Maar niet zelf had kunnen formuleren.

Bij Ruskin vond hij ervaringen terug op een hoger plan gebracht en prachtig in taal vervat,

Ervaringen waarvan hij zich nooit meer dan half bewust was geweest.

Er is nog een ander voordeel aan boeken lezen,

Je leert jezelf beter uitdrukken.

Wat je nu precies voelt is niet altijd in gewone taal te vatten en schrijvers zien het nu net als een uitdaging om de juiste woorden en beelden te vinden om hieraan uitdrukking te geven.

Dat kan al vroeg beginnen,

Zoals bij Patti Smith.

In Just Kids vertelt ze hoe ze als peuter tijdens een wandeling met haar mama in een park geweldig emotioneerd raakte door voor het eerst een zwaan te zien die haar vleugels opsloeg en wegvloog.

Haar mama zei,

Zwaan.

Maar voor de kleine Patti kon dat woord helemaal niet die prachtige schoonheid dikken die ze had gezien en zeker al niet de intense emoties die ze ervaren had.

Een woord,

Taal,

Schoot hopeloos tekort.

Vermoedelijk begon vanaf toen haar lange zoektocht naar hoe je de schoonheid van de wereld en de complexe emoties die in ons omgaan tot uitdrukking kunt brengen.

Bij haar gebeurde dat via muziek,

Schilderen en poëzie.

Al zijn ook die media niet meer afdoende.

Ik denk dat wij allemaal die frustratie kennen dat we nooit volledig kunnen uitdrukken wat er gebeurt,

Zowel buiten als binnen ons en dat we daarom blijven verhalen lezen en vertellen op welke manier ook.

Ik heb het vaak gezien in mijn praktijk,

Hoe we te weinig woorden hebben om de verraderlijke stormen in onze binnenwereld te beschrijven,

Om te benoemen wat er met ons gebeurt en er is ook te weinig taal om die binnenwereld te kunnen delen.

Schrijvers zijn mensen die hard gezocht hebben naar die woorden.

Taal is hun gereedschap,

De geduldig geslepen instrumenten waarmee ze onze zielen roerselen naar de oppervlakte kunnen halen.

Met hun taal hebben ze spiegelverhalen geweven waarin we ons herkennen.

Tja,

Dat is precies wat ik voel.

Eindelijk kan ik het zeggen.

Kunnen benoemen is een voorwaarde tot verandering.

In On Chesil Beach gaat het over een jongeman die last heeft van vroegtijdige zaadlozing en zijn vriendin heeft een aversie voor seks,

Maar geen van beiden hebben woorden om over hun seksualiteit te spreken.

Hoe had hij over zijn speciale persoonlijke afwijking moeten beginnen?

Wat hadden zijn eerste woorden kunnen zijn?

Die bestonden niet.

Zo'n taal moest nog worden uitgevonden.

De tragische afloop van hun verhaal zou niet zo gelopen zijn,

Mochten zij de woorden gehad hebben om hun geknelde gevoelens tot uitdrukking te kunnen brengen.

Om te kunnen spreken over dat wat tot dan onspreekbaar was.

En misschien hadden ze uit boeken die woorden kunnen plukken.

De origineelste manier om tenminste de mooiste woorden aan te leren,

Is ongetwijfeld deze die zo prachtig beschreven wordt in L'Eternité un jour van de Griekse cineasteo Angelopoulos.

Het gaat om een anekdote over een Griekse dichter uit de negentiende eeuw die in Italië woonde waar hij was opgegroeid.

Toen zijn vaderland tegen de Turkse bezetter in opstand kwam,

Voelde hij de noodzaak naar Griekenland terug te keren om het via zijn dichtkunst te steunen.

Aangekomen op het ouderlijke eiland had hij maar één handicap.

Hij kende geen Grieks.

Toen ging hij van huis tot huis,

Later van dorp tot dorp en kocht de woorden van de mensen.

Het nieuws verspreidde zich snel en weldra kwamen van heinden en verre bezoekers bij hem langs die de mooiste woorden meebrachten in de hoop dat hij ze zou kopen.

Enfin,

Meer dan redenen genoeg dus om heftiger aan het lezen te gaan.

Maar de realiteit is,

Het komt er zo moeilijk van.

Wat helpt om aan het lezen te gaan zijn goede modellen.

Dat kunnen vrienden zijn.

Zo vertelde een vriendin me dat ze midden de namiddag de zetel kon inkruipen met een boek.

De niet van arbeidsethos gespeende zelfstandige in me ging meteen op zijn achterpoten staan alsof die vriendin heiligschennis had gepleegd en dringend haar mond met weiwater moest spoelen.

Maar een ander deel in mij,

De hedonist,

Pak een lans voor de leerervaring van het experiment en zei gewoon doen we des en we zien wel wat het geeft.

De eerste keren dat ik in de zetel kroop met een boek,

In de loop van de dag,

Was ik er al na tien minuten weer uit,

Verkrampt van de onrust en met een schuldgevoel tot in Tokio.

Ongehoorde tijdsverspilling,

Fulmineerde de triomferende zelfstandige in me.

Laat je toch niet doen door die arbeidsethos,

Zelfstandig zijn wil juist zeggen dat je zelf kan kiezen welke prioriteiten dat je legt.

En wanneer?

Ik stelde zijn hedonistische medebewoner in datzelfde hoofd waar ze woonde.

En hij gaf een tip die later doorslaggevend zou blijken.

Doe het samen,

Dat lezen met dat boek,

Met een lekkere tas koffie en neem er een uitgelezen koekje bij.

En sindsdien doe ik het al een jaar.

Dat was nu een mooie inspiratie van een vriendin,

Maar een goed model kan ook een stimulerende leraar of een proof of een schrijver zijn.

Bij mij bijvoorbeeld Michel de Montaigne.

Als ik lees hoe hij las,

Krijg ik goesting om aan het lezen te gaan.

Voor Montaigne was er een heilige trivulligheid op aarde die zijn leven zin,

Verwondering en verrukking boden.

Mooie en edele vrouwen,

Bijzondere en uitgelezen vriendschappen en boeken.

Ik citeer hem even.

Het nadeel van goede vrienden is dat je er zo weinig hebt.

De omgang met vrouwen verliest zijn glans met de jaren.

Deze twee alleen zouden dus niet toereikend zijn geweest om mij het leven draagelijk te maken.

De derde vorm,

De omgang met boeken,

Is veel betrouwbaarder en meer van onszelf afhankelijk.

De voordelen van de eerste twee zijn groter,

Maar boeken hebben het voordeel dat ze ons permanent en probleemloos ter beschikking staan.

De boeken vergezellen mij op mijn hele levensweg en staan mij overal terzijde.

Zij troosten mij op mijn oude dag en in mijn eenzaamheid.

Zij verdrijven de verveling van het niets doen en bevrijden me,

Zodra ik maar wil,

Van gezelschap dat ik vervelend vind.

Zij verlichten mijn aanvallen van pijn,

Zolang die niet op zijn hevigst en allesoverheersend is.

Als mijn gedachten mij kwellen,

Hoef ik alleen maar mijn toevlucht te nemen tot mijn boeken.

Ze nemen mij zonder meer in hun wereld op en verdrijven mijn zorgen.

En toch protesteren ze niet als ze zien dat ik hen alleen opzoek wanneer andere vreugden,

Die levendiger en natuurlijker,

Werkelijker zijn,

Verstek laten gaan.

Ze ontvangen mij altijd met een gelijkmoedig gezicht.

Tot daar,

Michel De Montaigne We hebben het over modellen en ik denk de belangrijkste modellen zijn wellicht de ouders.

Bij Patti Smith is het haar moeder.

Ik citeer even.

Mijn liefde voor het gebed,

Zegt Patti Smith,

Werd geleidelijk aan haar de kroon gestoken door mijn liefde voor boeken.

Ik zat vaak aan mijn moeders voeten te kijken hoe ze met hun boek op schoot koffie dronken en sigaretten rookten.

Het intrigeerde me dat ze er zo in opging.

Hoewel ik nog niet naar de kleuterschool ging,

Hield ik ervan haar boeken te bekijken,

Het papier te voelen en het vloeipapier van de titelplaat op te lichten.

Ik wilde weten wat erin stond,

Wat haar aandacht zo gevangen hield.

Toen mijn moeder erachter kwam dat ik haar carmozijnrode exemplaar van het boek De Martellaren van Fox onder mijn kussen had verstopt,

In de hoop dat ik zo de inhoud zou opzuigen,

Begon ze aan het inspannende proces mij te leren lezen.

Filosofie confronteert ons met vragen over het complexe bos van het leven waarin dat we getropt werden en stelt ons wegen voor om eruit te geraken.

Maar er zijn zoveel wegen dat we soms door de bomen het bos niet meer zien.

Boeken tonen ons geen wegen.

Zij leren ons hoe je in dat bos kan leven en overleven door de ervaring van de personages met ons te delen.

Die talloze levenservaringen,

Die vanuit die boeken tot ons spreken,

Kunnen een leerzame inspiratiebron zijn op onze eigen lange tocht door het bos.

Wetenschap is erg handig om de buitenwereld te leren kennen,

Maar schiet te kort om oplossingen te bieden voor de dwalingen in de dubbelzinnige wereld van onze ziel waar niets is wat het lijkt.

Het is als het verschil tussen een kubus en een vierkant.

Als je de driedimensionele kubus projecteert op een muur dan heb je een vierkant.

Dat vierkant kan je begrijpen als je de kubus kent,

Maar omgekeerd is dat niet het geval.

Veel psychologische theorieën zijn geprojecteerde vierkanten.

Literatuur en kunst zijn de complexere kubussen in onze geest.

In de literatuur vertrekt men niet van axiomas en theorieën,

Maar vanuit de complexiteit van het leven zelf,

Zonder deze te reduceren tot een denkmodel waarin dat alles moet passen.

Zoals men dat doet in de psychologie waar men de werkelijkheid reduceert tot een denkkader.

De literatuur daarentegen geeft je geen tools,

Maar stelt je nieuwe vragen.

Wie ben ik?

Wat doe ik hier?

En waar moet ik naartoe?

Bij literatuur gaat het niet om kennis,

Maar om verwondering.

Literatuur geeft vlees aan de filosofieën en theorieën.

In tegenstelling tot het lezen van filosofen is het lezen van een roman een beleving in plaats van louter inzicht.

Boeken moet je lezen zoals je zou willen leven.

Met aandacht,

Met nuancering,

Met verwondering,

Met plezier,

Met ontvankelijkheid,

Met mededogen,

Met moed.

Wetenschap interesseert zich enkel voor feiten en dat is oké,

Maar daar schieten we niet altijd mee op.

Filosofie moet zich bezighouden met waarden en literatuur met beleving.

Zij moet ons uit de comfortzone kittelen en ons niet alleen out of the box laten denken,

Maar ons vooral tot verruiming aanzetten door nieuwe ervaringen toe te laten.

Volgens Virginia Woolf kan je best een boek lezen in twee fasen.

In de eerste lees je van het eerste tot het laatste woord.

De tweede fase begint nadat je het boek hebt dichtgeklapt.

Daartoe moet je wel even de knop omdraaien en zalm worden,

Tegen de tijdstroom inzwemmen,

Over de barricades van het doelgericht te lezen,

De terreur van de prestatie,

Het willen aankomen en meteen weer weg zijn.

De tweede fase is er dus eentje waar je in terecht komt door het boek neer te leggen en je ogen te sluiten.

Misschien een kleine siesta te nemen of,

Als je van het actieve tippen bent,

Een meanderende wandeling te maken,

Om kruiden te strijden in je tuin of door de schommelstoel op de veranda tot een glimlach te wegen.

Dan pas,

Als het denken,

Analyseren en willen begrijpen zijn gaan liggen als vermoeide gelande luchtballonnen die zachtjes in elkaar zijn gezakt,

Dan pas komt het boek terug.

Niet in woorden,

Zinnen of pagina's,

Maar als een ervaring die geurt naar truffels en een verbinding ontlokt die geen duiding hoeft.

En tenslotte,

Zoals u weet,

Lieve luisteraar,

Wie van boeken houdt,

Gaat nooit alleen naar bed.

Ondertitels ingediend door de Amara.

Org gemeenschap