Rust in je hoofd S2#4 | Anders omgaan met je moeilijkheden

Welkom op deze aflevering van Meer rust in je hoofd.

De bedoeling van deze podcast is eenvoudig,

Je drukke hoofd even tot rust te laten komen.

In het eerste seizoen,

Tot en met aflevering 7,

Zochten we die rust op door de beleving van een korte meditatie of relaxatie en door op te gaan in de beleving van een verhaal.

In het tweede seizoen gaan we op zoek naar inspiratie om ruimer te kijken naar de landschappen van het leven.

Rust in je hoofd kan je in bezoek vinden door te kijken vanuit nieuwe,

Verruimende perspectieven.

Vertel me over je luisterbeleving,

Ik lees je graag.

Het zou ook fijn zijn mocht je deze podcast willen delen.

Ik wens je nog veel luisterplezier.

Lieve luisteraar,

Maak het je makkelijk.

Vandaag gaan we het hebben over out of the box.

De praktische filosoof Michel de Montaigne was er zeer goed in om out of the box te reageren,

Wat hem toeliet het onheilen zoveel mogelijk af te houden en zijn energie te behouden voor datgene wat voor hem vervullend was.

Met een bediende aan wie hij zijn beurs in bewaring geeft,

Maakt hij stilswijkend de afspraak dat deze hem best een klein beetje mag bestelen.

Zolang het maar niet zoveel is dat hij,

Montaigne,

Het merken zou.

We zijn met Montaigne in de 16e eeuw,

De tijd van de godsdienstoorlogen.

En als een legerdier opgehits de gewelddadige soldaten zijn kasteel dagenlang wil bezetten,

Wat een verschrikkelijke toestand beloofde te worden,

Gaat hij niet tegen hen in het verzet.

Integendeel,

Hij nodigt ze hartelijk uit en maakt een groots buffet voor hen klaar op de binnenkoer van het kasteel met de lekkerste gerechten en wijnen.

De muiters zijn op het einde van de dag even dronken als dankbaar en verlaten het kasteel zonder dat er maar een spoortje van het gevreesde geweld aan te pas kwam.

Die godsdienstoorlog was extreem gewelddadig en protestanten en katholieken stonden elkaar naar het leven.

Hij zelf was katholiek,

Maar hij kleedde zich af en toe als een protestant en ging zo de straat op om te laten zien dat hij beide zinswijzen begrijpen en respecteren kon.

Dat talent om in je reacties buiten je gewoontegedrag te stappen en net het ander te doen van wat verwacht wordt,

Is weinig gegeven,

Terwijl het net datgene is wat ons leven zoveel rijker kan maken.

We zijn ook gewoontebeestjes en dat is wat me ook opgevallen was in mijn klinische psychotherapiepraktijk.

Vanuit mijn ervaring van ongeveer 44 jaar met mensen die mij hun moedekeden kwamen vertellen,

Heb ik iets geleerd en daar ben ik hen ontzettend dankbaar voor over de manier waarop mensen met hun moedekeden omgaan.

Ik vroeg hen,

Als ze me vertelden over hun problemen en moedekeden en klachten,

Ook altijd hoe ga je daarmee om?

Wat doe je daaraan?

En toen begon het me op te vallen dat mensen vaak een probleemversterkende probleemoplossing toepassten.

In plaats van af te nemen,

Werden daardoor de problemen vaak erger,

Alsof ze een olieflek waren die zich begon uit te breiden.

En bovendien veroorzaakten die probleemoplossende houdingen die ze hadden,

Of gedragingen,

Vaak ook nieuwe klachten.

Zoals slaapstoornissen,

Men lag er wakker van,

Psychosomatische klachten,

Men kreeg er maag- of hoofdpijn van,

Relatiefrixies,

Er kwam ruzie van.

Want ze bleven alsmaar piekeren,

Ze liepen visgezind rond en dat piekeren en dat malen,

Dat maakte dat ze zich wat terug trokken uit het leven.

En dat hun klachten absoluut niet veranderden daardoor,

En toch bleven ze dat toepassen,

Reflexmatig.

Zoals dat men meer gas neigt te geven als de benzinetank haast leeg is,

Om sneller het benzinestation te bereiken.

Niet beseffend dat je daardoor juist meer verbruikt en wellicht waar maakt wat je vreest.

In mijn boek beschrijf ik drie taaie klassiekers van dat,

Meer van hetzelfde,

Gewoontegedrag waarmee dat mensen reageren als ze het moeilijk hebben.

Piekergedrag,

Wat ik daarnet noemde,

Piekeren is als schommelen,

Je gaat heen en weer,

Maar je gaat absoluut niet vooruit.

En het leidt tot innerlijke spanningen,

En dan die secundaire klachten zoals slaapstoornissen,

Nou willen van die spanningen.

Een tweede is vermijdingsgedrag,

Van de moeilijkheden weggaan in plaats van er naartoe te gaan.

Waardoor je ze nooit leert te overwinnen,

En waardoor je ook geen corrigerende perceptie ontwikkelt.

Met een corrigerende perceptie bedoel ik,

Je hebt een overtuiging,

Bijvoorbeeld ik kan dit niet,

Of ik kan daar niet tegen.

En zolang je die situaties dan vermijdt,

Ga je ook geen ervaring op doen dat het tegendeel kan waar zijn,

Namelijk dat je er wel tegen kan,

En dat het jou wel lukt.

En het derde is uitstelgedrag,

Die neiging om alles maar te wachten tot de last voorbij is,

En pas dan het volle leven in te stappen.

Die drie reacties doen we haast automatisch,

En helaas altijd opnieuw.

Ik vergelijk het dikwijls met de vliegen die je in huis kan hebben.

Als je zo'n vlieg in huis hebt,

Dan zie je dat dat beestje naar buiten wil,

Want dat zit gevangen.

En dat zit altijd op het raam,

En botst altijd opnieuw tegen datzelfde plekje,

Tegen datzelfde raam,

En blijft dat raam verkennen in alle uithoeken onophoudelijk,

Tot de uitputting.

Mensen zijn een beetje als vliegen.

Ze hebben ook die automatische piloot in zich,

Waardoor ze een bepaald gedrag blijven stellen,

En het altijd maar blijven herhalen.

Terwijl,

Als je wat afstand zou nemen,

Dan kan je vaak vanuit die afstand een ruimere beeld krijgen van andere reactiemogelijkheden,

Van andere oplossingen.

Dat zou die vlieg ook kunnen doen,

En dan zou ze ontdekken dat er deuren en vensters,

Stalloze kieren en spleetjes en openingen zijn,

Langs waar ze kan ontsnappen.

Maar daartoe moet ze bereid zijn even die afstand te nemen.

Nog een stapje verder,

Maar dat is dan helaas niet meer voor vliegen,

Is out of the box reageren.

De box is dan het automatische gedrag van mensen,

Die reflexmatige reactie en dat reflexmatig gewoontedenken,

Met,

Zoals ik daarstraks vertelde,

Een onopgemerkt probleemversterkend effect.

Als je altijd in die één richting je problemen probeert op te lossen,

Soms jaren aan het stuk,

En het veranderde voor geen millimeter,

Dan weet je nog niet welke richting zeker de juiste is,

Maar je ervaring heeft je intussen wel duidelijk geleerd welke richting je niet langer uit moet.

De meer van hetzelfde richting.

En je kar 180 graden draaien lijkt me dan ook de beste optie die je nemen kan.

Een mooie illustratie van dat paradoxale gegeven dat we ons dikwijls vastrijden door meer van hetzelfde te doen,

Vond ik in een verhaal van Winnie de Pooh.

Hij en zijn vrienden zijn hopeloos verdwaald en een beetje radeloos.

De zaak is,

Zei konijn,

Dat we op de één of andere manier de weg niet vinden.

Ze zaten een beetje uit te rusten in een zandkuiltje op de heuvel in het wood.

Dat zandkuiltje begon Pooh al lang te vervelen.

En hij verdacht er eigenlijk van dat het hen achtervolgde,

Want welke kant dat ze ook uitliepen,

Ze kwamen altijd weer bij dat zandkuiltje uit.

En telkens als ze het door de mist heen en weer in het oog kregen,

Zei konijn triomfantelijk,

Nu weet ik waar we zijn.

En dan zei Pooh treurig,

Ik ook.

Nou,

Zei konijn na een lange stilte,

We moesten maar eens verder gaan,

Vind ik.

Welke kant zullen we proberen?

Wat denk je ervan,

Zei Pooh begoedzaam,

Als we eens zo gauw we uit het zicht zijn van deze kuil probeerden hem terug te vinden.

Wat heb je daar nou aan,

Zei konijn.

Wel,

Zei Pooh,

We zoeken nu al smaar naar ons huis en we vinden het niet.

En nou dacht ik,

Als we nou eens naar deze kuil zochten,

Dan vonden we die vast ook wel niet.

En dat zou wel een mooi ding zijn,

Want dan konden we misschien wel eens iets vinden waar we niet naar zochten.

En dan was dat misschien juist iets waar we wel naar zochten.

Zo zouden wij ook vaker eens de wijze raad van Pooh kunnen toepassen.

Maar mensen zijn ambivalente wezens.

Ze willen dat de dingen veranderen,

Zeker als ze er last van hebben,

Maar tegelijkertijd hebben ze ook een weerstand tegen verandering.

Hoe vaak heb ik in mijn praktijk niet die paradoxale houding gemerkt.

De roep op dat de situatie of het probleem zou verdwijnen en er een nieuw evenwicht zou komen.

Maar alles moet wel bij hetzelfde blijven,

Want het nieuwe en het onbekende brengt onzekerheid mee.

En dus moet het allemaal bij het oude blijven.

Soms vertel ik dan het verhaal van de toren op het San Marcoplein,

Die op een dag volkomen onverwacht instortte.

De Venezianen waren met ongeloof en onthechting geslagen.

Maar de Stadsraad beslist zonder dralen tot de bouw van een exacte kopie van het oude geliefde monument,

Wat leidde tot een grootse opluchting bij de ene en daarnaast een revolutionair verzet bij de ander.

Arthur Japin heeft dit meesterlijk geïllustreerd in zijn boek Vaclav,

Onder de vorm van een discussie tussen twee vrienden,

De Russen Diaghilev en zijn minnaar Dima.

Een discussie waarin de twee oppositionele standpunten lijnrecht tegenover elkaar kwamen te staan en die als natestreven idealen allebei evenwaarachtig leken.

Ik lees er een stukje uit voor.

De Russen bezagen het vanachter hun tafel.

Diaghilev,

Aangestoken door alle vrolijkheid,

Schonk hun glazen nog eens vol en bracht met groot gebaar een toast uit op het goede nieuws.

Maar Dina schudde zijn hoofd.

Wat vergaat,

Gaat voor goed,

Sprak hij ernstig.

Het oude verdwijnt nu eenmaal,

Zo hoort dat.

Het verdwijnt om plaats te maken voor het nieuwe.

Zo gaat het in de natuur,

Zo hoort het in de kunst.

Het oude willen reconstrueren,

Ging hij verder,

Is het nieuwe smoren.

Nee,

Dit is helemaal geen reden voor een feest in tegendeel.

Ze ogen met zijn allen anders verdomde blij,

Strippelde Diaghilev tegen,

Nog altijd in de hoop dat het maar een kwaaie dronk van zijn vriend betrof.

Uiteraard.

Niemand wil afscheid nemen van iets wat hij altijd gekend heeft.

Ik zo min.

Ons hele lichaam verzet zich daartegen.

Het is nou eenmaal ingesteld op wat het kent en heeft geen zin zich te moeten aanpassen aan een situatie waarvan je niet weet wat ze brengt.

Mensen dachten vanochtend dat ze iets dierbaars moesten gaan missen en nu blijken ze het alles nog terug te krijgen.

Dat is geruststellend voor hen.

Natuurlijk zijn ze blij.

Dus wat is het probleem?

Vroeg Diaghilev.

Nu gaan ze iets heel anders missen.

Iets veel belangrijkers,

Maar dat beseffen ze niet.

Omdat ze het niet kennen.

Omdat ze het zich niet kunnen voorstellen,

Zijn ze er bang voor.

Angst is gewoon een gebrek aan voorstellingsvermogen.

Hoezo?

Waar zijn ze bang voor?

Voor iedere verandering.

Voor alles wat ze niet kennen.

Dingen die ze nooit zullen leren kennen als je ze iedere keer geeft wat ze het liefst willen hebben.

Een exacte kopie van het vorige.

Kijk dan naar ze.

Ze dansen alsof het iemands geboortedag is.

Ik zeg,

Het is eerder een sterfdag.

Mensen die verwelkomen wat ze al hadden.

Bestaat er een droevige raamblik?

Nu kijken ze uit naar iets wat achter ze lag.

God weet hoeveel nieuwe mogelijkheden daarmee in één klap om zeep zijn geholpen.

Stel je niet aan,

Lacht de diagelef ongemakkelijk.

Hij had zijn vriend nog nooit zo koppig gezien.

Hier,

Drink met me,

Dima.

En lucht nu zo dwars.

Geen denken aan.

Klinken omdat het verleden opnieuw wordt geboren,

Dat is zoiets als.

.

.

Als het vieren van een aanslag op de toekomst.

Tot daar,

Japijn.

Zit er niet in elk van ons eentje die de toren meteen zal vervangen door een identiek exemplaar,

Om het vertrouwen te koesteren,

De gewoonte te bewaren,

De vermeende zekerheden te bestendigen?

En zit er niet in elk van ons evenzeer eentje die net het tegendeel wil?

De tak waarop dat mens zat afzagen,

Omdat hij rot begint te worden?

Tabula rasa maken met het verleden?

En tabula rasa maken met het oude probleemoplossend gewoontegedrag?

Zeker,

Ze zijn in conflict met elkaar,

Die twee.

Ze verwarren ons en destabiliseren ons,

Maar geleidelijk aan beginnen we ze te herkennen.

En dan is het een kwestie van keuzes maken.

Als je merkt dat je niet vooruitkomt met het probleemoplossend gedrag dat je toepast,

Dan is de tijd aangebroken om er afstand van te nemen.

En nieuwe manieren om te gaan met de dingen toe te laden.

Manieren waar je misschien nooit eerder aan gedacht hebt.

Bijvoorbeeld herkennen,

En als het even kan aanvaarden,

Dat het soms niet oplosbaar is,

Datgene waarmee je zit.

Moeilijkheden of problemen moeten altijd,

Koste wat het kost,

Opgelost worden.

Nu,

Dat is een begrijpelijke visie.

Wat onaangenaam of verstorend is,

Moet weg.

En soms lukt dat helemaal,

Soms slechts te delen,

En soms helemaal niet.

En het verzet tegen dat laatste,

Bijvoorbeeld door te blijven pieken erover,

Of altijd opnieuw diezelfde zogezegde probleemoplossing toe te passen.

Dat verzet leidt opnieuw tot een versterking van het probleem,

Of tot nieuwe,

Secundaire problemen.

Die slaapstoornis,

Die maagpijn,

Die relatiefricties.

En dat is wat men in het boeddhisme de tweede pijl noemt.

De eerste pijl,

Dat is het lot.

Het lot dat jou toevalt.

Tja,

Dat kan je vaak niet ontkomen.

Maar de tweede pijl,

Jouw verzet tegen die eerste pijl,

Die tweede pijl,

Die gaat zoveel dieper dan de eerste.

En die zorgt voor het lijden in het leven.

Mensen blijven zich verzetten tegen wat hen,

In hun ogen vaak,

Onterecht en onrechtvaardig,

Te beurt valt.

Het past niet in het plaatje dat ze van het leven hadden.

En het moet weg.

Maar stel,

Het gaat niet weg.

Die ziekte blijft.

Die baas draait niet bij.

Dat weer blijft onprettig.

Die relatie met die vriend komt niet goed.

Die kloof tussen het plaatje dat we hebben,

Dat het allemaal prima moet lopen,

En de realiteit dat het vierkant loopt,

Dat gaan we alsmaar opnieuw dichten met dat eerder genoemd problemenplossend gedrag.

Pikkeren,

Verzetten,

Zijn de klassiekers.

Een andere visie is dat je zou kunnen leren aanvaarden dat sommige dingen nu eenmaal niet veranderen.

Dat sommige dingen nu eenmaal blijven.

En dat jij ook er niet hoeft van weg te lopen.

Dat jij ook er naartoe kan gaan en zeggen van,

Oké,

Dat is zo.

En dat blijkt niet veranderbaar.

Ik ga er mij niet blijven op fixeren,

Maar ik ga wel erkennen dat het er is,

Maar ik ga het niet langer op de voorgrond van mijn aandacht plaatsen.

En van het moment dat je dat dan begint los te laten,

Die fixatie erop,

En dat je gaat focussen op de dingen die goed gaan in het leven,

Dan verandert er vaak veel.

Een laatste probleemversterkende houding die mij opviel in mijn praktijk,

Was dat mensen die een last hadden,

Bleven wachten tot het,

Die last,

Opgelost is.

Omdat de realiteit anders loopt dan ons plaatje,

Gooien we als een kogelstoter dat ideale plaatje de toekomst in.

En daar waar de kogel landt,

Zullen we eindelijk gelukkig zijn.

Dat geloven we echt.

En in afwachting,

Tja,

In afwachting,

Tja,

Overleven we wel.

Zo nodig men wat verdoving op ieder smaak.

Je te pletterwerken bijvoorbeeld,

Of op de dool gaan,

Of je verliezen in de sociale media,

Tv,

Alcohol,

Drugs,

Games,

Binge dating,

Binge eating,

Een beetje meer consumeren.

Allemaal verdoving.

Mensen zitten vaak in de wachtkamer,

De wachtkamer van het leven,

Te wachten tot iets wat in hun ogen eigenlijk niet had mogen zijn,

Een last,

Fysiek,

Relationeel,

Op het werk,

In relaties,

Met de familie,

Met vrienden,

Een verbouwing die niet opgelost geraakt.

En mensen wachten dan tot dat voorbij is.

En het is moeilijk voor te stellen hoe die verloren troostdagen zich dag na dag aan elkaar kunnen rijgen tot soms,

Een gans mensenleven.

Hoeveel van die troostdagen heb je al gehad,

Lieve luisteraar?

Omdat je wachten op die magische spree die je onbeantwoorde liefde in je armen zou laten vallen.

Of je partner naar jouw verlangen zou moduleren,

Of je baas die promotie zou ontvutselen,

Of die vervelende collega zou uitgommen,

Of die verbouwing tegenmorgen klaar zou hebben,

Of die diepe eenzaamheid,

Of die angsten zou temperen,

Of die pijn zou stillen,

Of.

.

.

We wachten.

We wachten altijd tot het voorbij gaat.

En dan gaan we volop leven.

Maar die wachttagen,

Die voorbij zijn gegaan zonder te leven,

Zonder ervan te genieten.

Dat is toch zo jammer.

Het is een moeilijke beslissing.

Maar weet je,

Je kan elk moment de beslissing nemen om de realiteit die je niet veranderen kan te aanvaarden en te omhuizen.

Want die realiteit is net zoals wij.

Wonderlijk onvolmaakt.

En als je wacht tot het lastige voorbij is,

Dan mis je zoveel.

En als het dan uiteindelijk voorbij is,

Dan mis je zoveel.

En als het dan uiteindelijk voorbij is,

Dan mis je zoveel.

En als het dan uiteindelijk voorbij is en je komt uit die wachtkamer,

Tja,

Dan glij je toch weer uit op die bananenschil,

Of poept er een vogel op je kop,

Of krijg je een veneinige mep van het lot.

Het is niet omdat je zo lang in die wachtkamer hebt gewacht,

Dat de shit niet happens.

Dus,

Lieve luisteraar,

Als je erin zit in die wachtkamer,

Verlaat ze.

Verlaat ze.

En stap het volle leven in.

Nu.

Ondanks.

We hebben in deze uitzending een paar manieren overlopen,

Die we onbewust toepassen als we te kampen hebben met problemen of moeilijkheden,

En die al een gemeen hebben dat ze diezelfde problemen versterken of leiden tot nieuwe secundaire moeilijkheden of problemen of lasten.

Dit bewust worden is een eerste stap om deze visieuze cirkel te doorbreken.

Afstand nemen.

Het gewoonte gedrag couperen.

Ruimer kijken en andere mogelijkheden leren zien en bewandelen.

Dat is de tweede stap.

Mindfulness en meer specifiek MBCT,

Mindfulness Based Cognitive Training,

Zijn voor mij de methode geweest die mij zowel in mijn klinische praktijk,

Gecombineerd met cognitieve gedragstherapie,

Als in mijn leven zelf,

Het meest hebben geïnspireerd om die wetmatigheid te ontstijgen.

Die wetmatigheden die we hebben overlopen.

En out of the box te gaan.

Om anders te leren reageren.

Die benadering is voor mij zo waardevol geweest dat ik graag blijf cursussen hierover geven.

En Michel de Montaigne,

Waarmee we deze uitzending begonnen,

Was en blijft voor mij toch mijn meest geliefde leermeester.

Ik ben hem zo dankbaar.

En daarom zou ik graag zijn als stegelijk doorleefde wijsheid en vitaliserende perspectieven met u willen delen.

Ik bezocht meerdere keren zijn kasteel en in zijn werkkamer was ik gefascineerd door de steunbalken van het plafond.

Waarin dat gezegde waren gegrift van zijn meest geliefde auteurs.

Al stappend door zijn kamer liet hij zich erdoor inspireren.

In de volgende afleveringen van mijn podcast wil ik net hetzelfde doen met zijn uitspraken.

Eentje uitpieken en er dan samen met u verder over filosoferen.

En ons laten inspireren.

Montaigne was vaak verrassend mindful.

Mindfuller van la lettre.

En daarom heb ik die nieuwe serie van de podcast Mindful met Montaigne genoemd.

Maar let wel,

Montaigne is geen ideaal model voor mindfulness.

Daarvoor is hij veel te eigenzinnig.

En net dat maakt hem zo boeiend.

Vandaar dat ik de titel een beetje aangepast heb.

Mindful met Montaigne,

Maar niet altijd.